Eski qarz: hujjatlar yetishmasa nimani yig'ish kerak

Eski qarz bilan ishlash odatdagi sverkadan qiyinroq: hamkor bilan hisob bir necha yil oldin boshlangan, nakladnoylar yo'qolgan yoki tarqoq, dasturda esa faqat yakuniy qoldiq turadi. Kimdir ishdan ketgan, dastur almashgan, papkalar ko'chib o'tgan. Hamkor esa «bizda bunday qarz yo'q» deydi. Boshlash uchun avval nima borligini va nima yo'qligini ko'rish kerak. Quyida eski qarz bo'yicha hujjat yig'ish yo'li.

Nimani aniq bilish kerak

Hujjat qidirishdan oldin to'rt savolga yozma javob bering:

• qarz qaysi hamkorga va qaysi davrga tegishli;
• qarz summasi dasturda qancha ko'rinadi va u qaysi sanadan beri o'zgarmagan;
• oxirgi imzolangan akt sverka yoki hamkor tan olgan hujjat bormi;
• hamkor qarzni tan oladimi, umuman bahslashmayaptimi yoki raqamdagina kelishmayaptimi.

Oxirgi savol muhim: agar hamkor qarzni tan olsa, kerakli hujjatlar soni kamayadi; tan olmasa, har bir bo'g'in isbot talab qiladi.

Qayerdan hujjat topish mumkin

1. Dastur tarixi: eski bazalar, zaxira nusxalar, arxivga o'tkazilgan fayllar. Hujjat dastur ichida bo'lishi mumkin, faqat qidirilmagan.
2. Bank ko'chirmalari: o'tkazmalarni bankdan ko'chirma sifatida qayta olish mumkin, to'lov tarixini ular orqali tiklaysiz.
3. Hamkorning nusxalari: unga ro'yxat yuborib, o'z nusxalaridagi nakladnoylar va aktlarni so'rang. Uning yozma javobi o'zi muhim hujjat.
4. Yozishma: elektron pochta, Telegram va messenjerlardagi buyurtma, tasdiq va rasmlar.
5. Ombor hujjatlari: kirim-chiqim daftarlari, darvoza jurnali, yuk xatlari, haydovchi yozuvlari.
6. Elektron hisob-fakturalar: agar ular elektron tizim orqali yuborilgan bo'lsa, tizim arxivi ham manba.
7. Avvalgi sverkalar, auditor va soliq hisobotlari uchun tayyorlangan jadvallar.

Hujjatni tiklash qalbaki hujjat yaratish degani emas. Yo'qolgan nakladnoyni «yangi sanada qayta yozish» mumkin emas: faqat haqiqiy nusxa yoki uning tasdiqlangan ko'chirmasini yig'ing.

Qanday tartibda ishlash

1. Davrni oylarga bo'ling va har bir oy uchun qarz harakatini mavjud hujjatlar bilan to'ldiring.
2. Jadval tuzing: davr, hujjat, summa, manba, ishonch darajasi (asl nusxa, nusxa, faqat yozishma, faqat dasturdagi yozuv).
3. Hujjati bo'lmagan qatorlarni alohida ajrating va ularni qaysi manbadan tiklash mumkinligini yozing.
4. Hamkorga yozma ravishda umumiy ro'yxat yuboring va birgalikda tiklashni taklif qiling.
5. Tiklab bo'lmagan qismni bayon qilib, boshqa hujjatlarga tayanib qarzning qolgan qismini tasdiqlang.

Hamkorga birinchi xatni tinch ohangda yozing: davr, summa va qaysi hujjatlar bo'yicha solishtirmoqchi ekaningizni ko'rsating, nusxalar bo'yicha yordam so'rang. Ayblash yoki talab ohangidan qoching: eski qarzda hamkorning hujjatlari sizga ham kerak, u esa o'zini himoya qilishga o'tib qolishi mumkin.

Qachon yurist va buxgalterga murojaat qilish kerak

Eski qarzda ikkita savol faqat mutaxassis hal qiladi. Birinchisi: qarz bo'yicha da'vo muddati o'tdimi-yo'qmi, uni o'zingiz hisoblamang. Ikkinchisi: hujjati tiklanmagan qarzni hisobda nima qilish: uni saqlash, kamaytirish yoki hisobdan chiqarish buxgalter va yurist bilan kelishilgan holda bo'ladi. Qarzni o'zboshimchalik bilan o'chirish yoki hamkorga tan olinishi mumkin bo'lgan yozma bayonotlar yuborish oldidan ham maslahat oling.

Shartli misol

Dasturda hamkordan 46 mln so'm qarz turibdi, so'nggi imzolangan akt uch yil oldin. Qarz to'lanmagan jo'natmalardan iborat. Eski baza nusxasidan 29 mln so'mlik nakladnoylar topildi. Hamkorning o'z nusxalaridan yana 11 mln so'mlik nakladnoy keldi. Yana 3 mln so'mlik jo'natma faqat yozishma va surat bilan tasdiqlanadi. Qolgan 3 mln so'm uchun dasturdagi yozuvdan boshqa narsa yo'q. Bank ko'chirmasi esa shu davrda hamkordan to'lov tushmaganini ko'rsatdi. Jadvalda to'rt guruh paydo bo'ldi: asl nusxa, hamkor nusxasi, yozishma va yagona dastur yozuvi. Hamkor birinchi ikki guruhni (40 mln so'm) tan oladi, yozishma bo'yicha qator muhokamada, oxirgisi esa alohida bahsli qator bo'lib qoladi va yurist ko'rigiga beriladi.

Xulosa

Eski qarz bilan ishlashda hujjat yetishmasligi to'siq emas, ish rejasining boshlanishi: nima bor, nima yo'q va uni qayerdan olish mumkinligini ajratish kerak. Tiklangan qismni qatorma-qator ko'rsatsangiz, bahs mavhum raqamdan konkret ro'yxatga o'tadi. SkladQarz o'tgan davrlarga ham qaytadi: farq qaysi oyda paydo bo'lganini topish uchun avvalgi davr hujjatlarini qayta ko'radi va qarzni qatorma-qator jadvalga yig'adi.